جستجوی بصیرت

اگر با آمدن خورشــید بیدار شویم ؛ ‌نمازمــان قضاست

در همه عبادت ها، نیت را می توان روح و قلب عبادت دانست، چرا که هر عبادتی باید با نیت و قصد قربة الی الله انجام شود; از این بالاتر، نیت به قدری مهم است و نقش اساسی در تغییر و تحول دارد که حتی اگر امور غیر عبادی را با نیت صحیح الهی انجام دهیم، همان امور، عبادت خواهد شد، از این رو پیامبر اکرم (ص) در نصایح خود به ابوذر فرمود: «یا اباذر لیکن لک فی کل شی ء نیة حتی فی النوم والاکل (1) ; ای ابوذر! باید برای هر چیزی حتی خوابیدن و خوردن دارای نیت باشی .»

نیت خوب و برای خدا، به عمل ارزش می دهد، و هر قدر که نیت خالص تر و جامع تر باشد، ارزش عمل بیشتر خواهد شد، و به عکس نیت ناصحیح و آلوده، و یا ریا آلود، عمل را - گرچه ظاهری نیک داشته باشد - تباه و فاقد ارزش می کند، بر همین اساس رسول اکرم (ص) فرمود: «انما الاعمال بالنیات (2) ; همانا کردارها بستگی به نیت ها دارند .»


در همه عبادت ها، نیت را می توان روح و قلب عبادت دانست، چرا که هر عبادتی باید با نیت و قصد قربة الی الله انجام شود; از این بالاتر، نیت به قدری مهم است و نقش اساسی در تغییر و تحول دارد که حتی اگر امور غیر عبادی را با نیت صحیح الهی انجام دهیم، همان امور، عبادت خواهد شد، از این رو پیامبر اکرم (ص) در نصایح خود به ابوذر فرمود: «یا اباذر لیکن لک فی کل شی ء نیة حتی فی النوم والاکل (1) ; ای ابوذر! باید برای هر چیزی حتی خوابیدن و خوردن دارای نیت باشی .»

نیت خوب و برای خدا، به عمل ارزش می دهد، و هر قدر که نیت خالص تر و جامع تر باشد، ارزش عمل بیشتر خواهد شد، و به عکس نیت ناصحیح و آلوده، و یا ریا آلود، عمل را - گرچه ظاهری نیک داشته باشد - تباه و فاقد ارزش می کند، بر همین اساس رسول اکرم (ص) فرمود: «انما الاعمال بالنیات (2) ; همانا کردارها بستگی به نیت ها دارند .»

به طور کلی همه عبادت ها بدون نیت باطل اند، و هرگاه نیت عبادت، آمیخته با ریا باشد آن عبادت، باطل خواهد بود . نیت در نماز رکن اول آن است که گرچه از روی فراموشی ترک گردد، نماز باطل است . کوتاه سخن آن که «صدق نیت » روح و قلب عبادت است، و با رفتن این نیت، آن عبادت پیکری بی روح و بی خاصیت خواهدشد، چنان که سعدی گوید:

سجده آن نیست که بر خاک نهی پیشانی

صدق پیش آر که اخلاص به پیشانی نیست

برای این که به اهمیت نیت از دیدگاه اسلام پی ببریم به نقل دو روایت اکتفا می کنیم:

1 - رسول اکرم (ص) فرمود: «یحشرالناس علی نیاتهم (3) ; انسان ها در قیامت بر اساس نیت های خود محشور می شوند .»

2 - امام صادق (ع) فرمود: «دوزخیان از این رو جاودانه در دوزخند، که نیت داشتند اگر در دنیا جاودان بمانند همیشه نافرمانی خداکنند، و بهشتیان از این رو در بهشت جاودان باشند که نیت داشتند اگر در دنیا باقی بمانند همیشه اطاعت خدا کنند، پس این دسته و آن دسته به خاطر نیت خود، جاودانی شدند .» (4)

3 - نیز فرمود: «بنده مؤمن فقیر می گوید: پروردگارا به من مال و ثروت بده تا احسان و کارهای نیک کنم، و چون خداوند صدق و راستی نیت او را بداند، برای او همان پاداش را می نویسد، که اگر انجام می داد می نوشت .» (5)

4 - پس از جنگ جمل، و پیروزی سپاه امیرمؤمنان علی (ع) بر سپاه دشمن، شخصی از یاران آن حضرت به محضرش آمد و عرض کرد:

«ای کاش برادرم در این جنگ حاضر بود و این پیروزی ها را می دید و از پاداش این جهاد بهره مند می گردید .»

حضرت علی (ع) به او فرمود: «آیا قصد و خواسته برادرت این بود که ما پیروز شویم؟» او عرض کرد: آری . فرمود: «فقد شهدنا; بنابر این او نیز در این نبرد با ما بوده و شرکت داشته است .» (6)

5 - در جنگ احد یکی از مسلمانان به نام «قزمان » در سپاه اسلام در رکاب پیامبر (ص) با دشمنان می جنگید و بسیار عالی و شجاعانه نبرد می کرد، به طوری که شش یا هفت نفر از دشمن را کشت، وی در این نبرد جراحات سنگینی برداشت . او را برای مداوا به منزل بردند، یکی از مسلمانان به محضر رسول خدا (ص) آمد و از شجاعت ها و جانبازی های «قزمان » سخن گفت و او را ستود، ولی پیامبر (ص) به جای تمجید از او فرمود: «او اهل دوزخ است » . آن مسلمان خبرآورنده که از راز موضوع اطلاع نداشت، از سخن پیامبر (ص) تعجب کرد .

«قزمان » در خانه خود بستری شد، بسیاری تصور می کردند او در بستر شهادت قرار گرفته و به زودی به فیض عظمای شهادت نایل می شود . تا این که روزی جمعی از مسلمانان به خانه او آمده، پس از احوال پرسی به او گفتند: «مژده باد به تو! بهشت و رضوان خدا، چرا که در راه خیر در میدان جنگ با دشمنان متحمل آن همه زخم و رنج و زحمت شدی .»

«قزمان » که تا آن وقت ماهیت خود را نشان نداده بود و نیتش را آشکار نساخته بود، گفت: «برای چه مرا مژده می دهید، سوگند به خدا من برای حفاظت از ملت و قبیله ام با دشمن می جنگیدم (نه برای خدا و دفاع از اسلام) و گرنه هرگز نمی جنگیدم .»

عجیب این که وقتی زخم های بدن او خوب نشد، کاسه صبرش لبریز گشت، تیری به خود زد و خودکشی کرد . آن گاه مسلمانان راز سخن پیامبر (ص) را دریافتند که فرموده بود: «قزمان اهل دوزخ است .» (7)

این حادثه عجیب به روشنی نشان می دهد که اگر نیت، ناسالم باشد، گرچه انسان در رکاب پیامبر (ص) با دشمن بجنگد به حدی که در ظاهر به شهادت برسد، اهل دوزخ خواهد بود .

6 - در یکی از جنگ های عصر پیامبر (ص) یکی از رزمندگان اسلام در میدان جنگ از دور به یک دشمن که سوار بر الاغ زیبا و چالاکی بود نگریست، با خود گفت: عجب الاغی است، اگر او را در ملک خود بیاورم، به نیکو متاعی رسیده ام، تصمیم گرفت برای به غنیمت گرفتن آن الاغ به دشمن حمله کند، با همین نیت به دشمن حمله کرد، ولی در این حمله کشته شد، مسلمانان که به نیت آلوده و انحرافی او پی برده بودند، او را شهید راه الاغ خواندند و با عنوان «شهید الحمار» جنگ بی محتوای او را تخطئه کردند . (8)

و همچنین نیت های ریا آلود، موجب تباهی اعمال می شود، و مطابق آیه قرآن عمل انسان را - گر چه ظاهری زیبا داشته باشد - پوچ و بی محتوا و فاقد هر گونه ارزش خواهد کرد . (9)

نقش متقابل نیت و عمل، در سالم سازی یکدیگر

مثال نیت نسبت به اعمال، مثال سرچشمه نسبت به آبی است که از آن سرچشمه به سوی مزرعه سرازیر است . هرگاه سرچشمه آلوده باشد، آبی که از آن می تراود نیز آلوده خواهدشد، نیت کانون مرکزی اعمال است، همچون کوزه ای است که آب دارد، اگر درون کوزه پاک و تمیز باشد، آن آب نیز، پاک و تمیز خواهد بود، وگرنه آب نیز آلوده است، چنان که گفته اند: «از کوزه برون همان تراود که در اوست .»

اسلام نیت را سرچشمه اعمال می داند، و در مورد پاک نمودن و پاک نگه داشتن آن سفارش بسیار نموده است، و به طور کلی ساختار وجود انسان را در رابطه تنگاتنگ با نیت می داند، خداوند در قرآن می فرماید: «قل کل یعمل علی شاکلته; (10) بگو هر کس طبق روش (و خلق و خوی) خود عمل می کند .»

امام صادق (ع) فرمود: «نیت بهتر از عمل است، اصلا نیت همان عمل است، سپس این آیه را خواند و آن گاه فرمود: منظور از شاکله، همان نیت است .» (11)

علامه طباطبائی می نویسد: «این جمله که «نیت همان عمل است » به اتحاد و پیوند نیت و عمل اشاره می کند، از این نظر که خط عمل، منشعب از خط نیت است .» (12)

توضیح این که خلق و خوی انسان به هر شکلی از خوب یا بد درآید، بستگی به نیت او دارد، چرا که نیت موجب عمل می شود، و تکرار عمل بر اساس آن نیت نخست در انسان «حالت » سپس «عادت » به وجود آورده و پی آن به تدریج آن عادت به «ملکه » تبدیل می شود . و همین ملکه و خلق و خوی، شکل دهنده و جهت بخشنده عمل است .

نیت خوب که از اختیار انسان نشات می گیرد، طبیعت و خلق و خوی خوبی را در انسان به وجود می آورد، در نتیجه آثار آن به شکل نیک در عمل آشکار می گردد، چنان که نیت بد، باعث خلق و خوی انحرافی و آلوده است، و زاینده عمل بد خواهد شد .

علامه طباطبائی در تفسیر المیزان سخنی دارد که خلاصه اش این است: «شاکله نسبت به عمل همانند روح نسبت به بدن و اعضا و جوارح است، تجربه علمی ثابت کرده که بین ملکات و حالات نفسانی با کردار انسان، رابطه خاصی وجود دارد; مثلا عمل انسان شجاع و دلاور با عمل انسان ترسو و زبون، یکسان نیست، بنابراین کردار انسان نتیجه همان روحیات انسان است، و از آن نشات می گیرد، البته در حد اقتضا و علت ناقصه، نه علت تامه که موجب جبر گردد . در قرآن می خوانیم: «والبلد الطیب یخرج نباته باذن ربه والذی خبث لا یخرج الا نکدا (13) ; سرزمین پاکیزه و (شیرین) گیاهش به فرمان پروردگار می روید، اما از سرزمین های بد طینت (و شوره زار) جز گیاه ناچیز و بی ارزش نمی روید .»

به این ترتیب نیت عامل سرنوشت ساز در زندگی انسان است، از این رو سالم سازی نیت، اهمیت بسیار دارد، زیرا همان گونه که زمین شوره زار با زمین آماده و حاصل خیز یکسان نیست، هم چنین آن کس که دارای نیت پاک است با آن کس که نیت آلوده دارد، هرگز یکسان نیستند .

بنابراین باید سعی و تلاش نمود تا پس از شناخت عوامل پاک سازی و بهسازی نیت، و عوامل آلاینده و ناپاک کننده آن، کارهایی را انجام داد که موجب پاک سازی نیت می شوند، و از اموری که نیت را آلوده می سازند به شدت پرهیز کرد . چرا که به فرموده امیرمؤمنان علی (ع) «النیة اساس العمل، الاعمال ثمار النیات (14) ; نیت پایه عمل است، و اعمال، میوه های نیت ها می باشند .»

عوامل سالم سازی نیت، امور مختلف است، مانند عبادت ها، مناجات با خدا، خوردن غذای پاک، وراثت، محیط، همنشین، تعلیم و تربیت و . . . در راس این امور، عبادت ها، نقش به سزایی در سالم سازی نیت دارند، چرا که شرط نخستین و اساسی عبادت، اخلاص است، اگر در عبادت، اخلاص نباشد، باطل و بی محتوا و بی روح است، از این رو در همه عبادت ها شرط است که با نیت خالص و پاک، و دور از هر گونه ریا و شائبه ریا و خودنمایی، انجام شوند .

نتیجه این که یکی از فلسفه های مهم عبادت ها، اخلاص و سالم سازی نیت است، و نیت سالم موجب اعمال سالم خواهد شد، و نیت و عمل خوب، در انسان خصلت حالت، عادت و ملکه به وجود می آورند، و خلق و خوی انسان را می سازند .

رابطه روزه با سالم سازی نیت

در میان عبادت ها، هیچ کدام مانند روزه، آمیخته با نیت نیست، نیت در روزه، همانند رشته تسبیح است، همان گونه که رشته تسبیح، دانه های آن را نگه می دارد و با بریدن آن، دانه ها پراکنده شده و هر کدام به جایی می افتد، نیت در روزه رشته ارتباطی همه دقایق و لحظه های مدت روزه را به هم وصل می کند، هر گاه روزه دار لحظه ای را به طور عمد، نیت خود را بشکند مثلا قصد کند که روزه اش را باطل نماید، روزه او باطل می شود، گر چه مفطراتی که روزه را باطل می کنند انجام نداده باشد . حضرت امام خمینی - قدس سره - می فرماید: «اگر در روزه واجب معینی مثل روزه رمضان از نیت روزه گرفتن برگردد، روزه اش باطل می شود . »

و مرحوم آیة الله العظمی خوئی و آیة الله العظمی گلپایگانی - قدس سرهما - می فرمایند: «اگر در روزه واجب معینی مثل روزه ماه رمضان مردد شود که روزه خود را باطل کند یا نه، یا قصد کند روزه خود را باطل کند، روزه اش باطل می شود، اگر چه از قصدی که کرده توبه نماید، و کاری هم که روزه را باطل می کند انجام ندهد .» (15)

به این ترتیب می بینیم نیت همچون روح نسبت به بدن، در کالبد روزه جریان دارد که حتی یک لحظه تردید در آن در هر وقت از ساعات روزه باشد، روزه را باطل می نماید . با توجه به این که نیت به معنای قصد روزه گرفتن برای انجام فرمان خدا، و فقط برای ذات پاک خداست، و باید از روی اخلاص کامل باشد، بنابراین روزه عبادتی است که روح اخلاص و بندگی مخلصانه را در انسان به وجود می آورد .

بر همین اساس حضرت زهرا (س) در فرازی از خطبه معروف خود، در ضمن بیان فلسفه بعضی از احکام می فرماید: «و جعل الله الصیام تثبیتا للاخلاص (16) ; خداوند روزه را وسیله استواری و برقراری اخلاص شما مقرر فرمود .» و امام سجاد (ع) ماه رمضان را «شهر التمحیص ; ماه تصفیه و پاکسازی فکر و روح » دانست . (17)

نتیجه این که روزه گرفتن نقش سازنده در سالم سازی کانون نیت و اندیشه داشته، و موجب دفع و رفع هر گونه آلودگی فکری و بیماری نیت می گردد .

شاید راز این که خداوند روزه را مخصوص خود دانسته همین است، آن جا که رسول اکرم (ص) می فرماید که خداوند فرمود: «کل عمل ابن آدم هو له غیر الصیام هو لی، و انا اجزی به (18) ; هر کار انسان برای خود او است، جز روزه گرفتن او که برای من است، و من (بدون واسطه) پاداش آن را می دهم .»

نیز احتمال دارد «انا اجزی به » باشد، یعنی من خودم پاداش آن هستم . بنابر معنای دوم، چنین به دست می آید که نتیجه روزه آن است که فکر و روح و همه وجود انسان با خداشناسی و حضور خدا آمیخته می گردد، و روزه انسان را الهی و خداگونه می نماید . و بنابراین معنای اول نیز چنین استفاده می شود که در روزه گرفتن رازی مخصوص که همان اخلاص نیت و شست و شوی روح است، وجود دارد، که پاداشش از ناحیه ذات پاک خدااست، که همان رضوان و خشنودی او باشد، به این ترتیب می بینیم، روزه نقش مهمی در سالم سازی نیت دارد، چنان که نیت خالص، عمل روزه را شکل و جهت الهی می بخشد، و روزه و نیت صاف، دو عامل مکمل همدیگر برای ارتقای انسان به قرب مخصوص الهی است .

رسول اکرم (ص) در فرازی از خطبه شعبانیه خود در شان رمضان و روزه فرمود: «و هو شهر دعیتم فیه الی ضیافة الله (19) ; ماه رمضان ماهی است که شما در این ماه به مهمانی خدا دعوت شده اید .»

حضرت امام خمینی - قدس سره - در این باره می فرماید: «معنای روزه فقط امساک و خود داری از خوردن و آشامیدن نیست، از گناهان نیز باید خود داری کرد، این از آداب اولیه روزه است که برای مبتدی ها است، شما لااقل به آداب اولیه روزه عمل نمایید . . . . اگر توانستید «انقطاع الی الله » (دلبستگی کامل به خدا) حاصل نمایید . . . . روزه، کنترل خود و مسلط شدن بر نفس و جلوگیری از هر چیز غیر خدایی است، روزه محرمی است به عنوان یک تکلیف که انسان انجام می دهد، که عمل غیر خدایی انجام ندهد، و در مراحل بالاتر به هیچ چیز غیر از خدا فکر نکند .» (20)

آری روزه با شرایط و آدابش، در حقیقت موانع سر راه تکامل را برمی دارد، و دست اندازهای حرکت را صاف می کند، نیت انسان را خالص، نیرومند و محکم می نماید، و در نتیجه طاغوت نفس را نابود کرده، و الله و حکومت الله را بر سراسر وجود انسان مستقر می سازد . در پرتو روزه صحیح، انسان مظهر خدا می شود، و عظمت خدا در انسان متجلی می گردد . این است معنای ضیافت و مهمانی خدا، که ذات پاک او، چنین انسانی را به مقام قربش می پذیرد، و از چنین شخصی پذیرایی می کند، در حدی که به فرموده رسول خدا (ص) در خطبه شعبانیه «و انفاسکم فیه تسبیح و عملکم فیه مقبول; نفس های شما در ماه رمضان، ذکر خدا است و عمل شما در این ماه، مورد قبول خداوند است .»

به امید آن که روزه داران، در پرتو ماه رمضان و روزه، این گونه استفاده کنند، تا به بهره کافی و وافی و شافی نایل گردند .

پی نوشت ها:

1) علامه مجلسی، بحار الانوار، ج 77، ص 84 .

2) کنزالعمال، حدیث 7272، و بحارالانوار، ج 70، ص 221 .

3) کنزالعمال، حدیث 7245 .

4) محدث کلینی، اصول کافی، ج 2، ص 85 .

5) همان .

6) نهج البلاغه، خطبه 12 .

7) اقتباس از علامه طبرسی، اعلام الوری ، ص 94، و بحارالانوار، ج 20، ص 98 .

8) اقتباس از استعاذه، شهید دستغیب ، ص 45 .

9) بقره (2) آیه 264 .

10) اسراء (17) آیه 84 .

11) تفسیر نورالثقلین، ج 3، ص 114 .

12) تفسیر المیزان، ج 13، ص 212 .

13) اعراف (7) آیه 58، همان مدرک، ص 189 - 193 .

14) میزان الحکمة، ج 10، ص 270 .

15) توضیح المسائل مراجع (چاپ انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین) ج 1، ص 924، مساله 1570 .

16) علامه سیدمحسن جبل عاملی، اعیان الشیعه، ج 1، ص 316 .

17) صحیفه سجادیه، دعای 44 .

18) بحارالانوار، ج 96، ص 49 و کنزالعمال، حدیث 23612 .

19) شیخ صدوق، عیون اخبار الرضا، ج 1، ص 295 .

20) امام خمینی، کتاب الجهاد .

            پدیدآورنده: حجة الاسلام والمسلمین محمد محمدی اشتهاردی



نویسنده : - ساعت ۱۱:٤٥ ‎ب.ظ روز ۱۳۸٩/۱٠/٢٢   |    نظرات []   |    لینک ثابت

Powered By Persianblog.ir - Designed By Payam